Artsen Zonder Grenzen

Intro

© Francesco Zizola for MSF/AZG

Inleiding Jaarlijks sterven tussen 1 en 2 miljoen mensen aan malaria en geraken er 300 à 500 miljoen besmet. Negentig procent van de overlijdens door malaria worden opgetekend in Subsaharisch Afrika. De ziekte, ook paludisme genoemd, is aanwezig in meer dan 100 landen en bedreigt 40 % van de wereldbevolking. In Afrika is malaria de belangrijkste doodsoorzaak bij kinderen jonger dan vijf jaar en wereldwijd doodt malaria om de dertig seconden een kind. De ziekte heeft ook ernstige gevolgen voor de toekomst van de kinderen. Zij kunnen er neurologische problemen of leerstoornissen aan overhouden. Malaria doodt niet alleen, de ziekte heeft ook een enorme socio-economische impact: paludisme kluistert de slachtoffers aan hun bed en verhindert hen de doorsnee taken van het dagelijks leven uit te voeren. De ziekte is dan ook synoniem voor een verlies aan inkomsten en legt zo een zware last op de families van de slachtoffers, op de gezondheidssystemen en op de samenleving in haar geheel.

Overdracht en symptomen

Malaria wordt veroorzaakt door vier soorten Plasmodium protozoa (eencellige parasieten): Plasmodium falciparum, vivax, ovale en malariae. Van deze vier soorten is de P. falciparum de meest agressieve. De overdracht van de parasiet door de malariamug wordt beïnvloed door het klimaat en de geografie, en bereikt vaak een piek tijdens het regenseizoen.

In Afrika zou bijna de helft van de bevolking die koorts vertoont en die een malariabehandeling volgt evengoed niet besmet kunnen zijn door de parasiet. De klinische diagnose van malaria zonder laboratoriumanalyse verhoogt onnodig de kostprijs van de geneesmiddelen en versnelt de ontwikkeling van de weerstand tegen het geneesmiddel. De invoering van efficiëntere en duurdere behandelingen vergroot de noodzaak aan toegang tot een betrouwbare biologische diagnose. Geavanceerde laboratoriumtests bieden vandaag de mogelijkheid om de verschillende soorten te onderscheiden en de parasitaire last te bepalen, maar vergen een gespecialiseerde uitrusting en hoog opgeleid personeel, twee elementen die momenteel niet beschikbaar zijn in omgevingen met schaarse middelen.

In de meeste ontwikkelingslanden zijn de laboratoria enkel uitgerust met microscopen en wordt de diagnose bevestigd met een eenvoudige telling van de parasieten in het bloed. Dat is een doeltreffende diagnostische procedure, maar vergt degelijk opgeleide technici en een goed onderhoud van de microscopen. Een andere methode is die van de snelle diagnostische test op basis van het gebruik van een staafje, wat sneller en makkelijker is. Deze methode is echter duurder en is niet voor alle gevallen geschikt. De uitdaging bestaat er dus in de beschikbaarheid van biologische tests aanzienlijk te verhogen. De capaciteit van de laboratoria moet worden opgevoerd en het gebruik van de snelle tests moet worden uitgebreid, dit vooral daar waar er geen laboratoria beschikbaar zijn.

Behandeling en resistentieprobleem

Chloroquine, het geneesmiddel dat in 1934 werd ontwikkeld, is uiterst goedkoop (0,10 dollar per behandeling), makkelijk toe te dienen en heeft bovendien erg weinig bijwerkingen. Lange tijd was dit de ideale behandeling tegen malaria, maar de doeltreffendheid ervan is de voorbije decennia sterk achteruitgegaan: vandaag ligt de resistentie ervan boven de 90 % in verschillende Afrikaanse regio’s. De resistentie tegen andere eerstelijnsgeneesmiddelen neemt eveneens snel toe en de resistentie tegen sulphadoxine-pyrimethamine (SP of Fansidar) bij voorbeeld, ligt in verscheidene regio’s van Burundi en Oeganda reeds boven de 60 %. Geneesmiddelen tegen malaria worden vaak afzonderlijk toegediend (monotherapie), maar de Wereldgezondheidsorganisatie beveelt vandaag sterk aan om de behandelingsprotocols te wijzigen en te opteren voor een gecombineerde behandeling op basis van artemisinine (ACT).

Gecombineerde behandelingen bestrijden verschillende biochemische mechanismen op het niveau van de parasiet en zijn daardoor doeltreffender. Ze kunnen de duur van de behandeling inkorten en bieden een individuele bescherming tegen geneesmiddelenresistentie. Over de keuze van ACT als aanbevolen behandeling, bestaat vandaag een brede consensus. De afgeleiden van artemisinine, aftreksels van een Chinese plant, werken snel, zijn krachtig en blijken complementair met andere therapeutische klassen. Voor het ogenblik werd nog geen enkele resistentie tegen ACT gerapporteerd. Overtuigd door deze feiten wijzigen bepaalde Afrikaanse regeringen hun protocols om het gebruik van ACT aan te bevelen: Burundi, Kameroen, de Comoren, Ivoorkust, Equatoriaal Guinea, Gabon, Ghana, Kenia, Mozambique, Senegal, Zuid-Afrika, Zambia en Zanzibar (Tanzania) wijzigden reeds hun protocols en 11 andere landen richten zich eveneens op ACT. Maar de invoering van een protocol is uiteraard niet hetzelfde als de onmiddellijke toepassing op het terrein. In maart 2004 gebruikten slechts vijf Afrikaanse landen ACT in de openbare sector (met name: Zuid-Afrika, Burundi, Zambia, de Comoren en Zanzibar, Tanzania).  

Hoe voorkomen?

De belangrijkste maatregelen in de strijd tegen paludisme zijn: een snelle en doeltreffende behandeling door combinaties van geneesmiddelen op basis van artemisinine, het gebruik van in insecticide gedrenkte muskietennetten en de verstuiving van insecticide met een langdurig effect in de woningen om de overdragende muggen te bestrijden.

Wanneer een infectie niet kon voorkomen worden is de toegang tot doeltreffende geneesmiddelen in de ontwikkelingslanden van levensbelang om een fatale uitbreiding te voorkomen en de dramatische mortaliteit van deze ziekte te verlagen.

Om de ontwikkeling van de infectie te beperken, kan een geneesmiddel tegen malaria preventief worden toegediend aan zwangere vrouwen in endemische landen en aan niet immune personen die zich in een risicozone begeven.
In bepaalde situaties is waakzaamheid vereist in situaties (weersverandering, natuurrampen, verplaatsingen van bevolkingen) die de uitbraak van epidemieën in risicozones in de hand kunnen werken. Zodoende kan in een vroeger stadium hulp geboden worden.

Het risico op infectie kan ook worden verminderd door het gebruik van in insecticide gedrenkte muskietennetten, insecticide in de woningen en het dragen van lange kleding.

ASAQ: een nieuw geneesmiddel

Eenvoudig in gebruik, goedkoop en niet gepatenteerd

© AZG

SAQ is een nieuwe geneesmiddel tegen paludisme. Het is eenvoudig in gebruik, goedkoop en niet beschermd door een patent. Het bevat in één enkele tablet artesunaat en amodiaquine. Deze behandeling is het resultaat van onderzoek dat werd gevoerd in partnership tussen DNDi (Drugs for Neglected Diseases initiative) en Sanofi-Aventis. Het toont aan dat een nieuw geneesmiddel rechtstreeks in het openbare domein kan worden gebracht voor een zo ruim mogelijke toegang in arme landen.

"Deze twee geneesmiddelen combineren in een enkele tablet is een duidelijke vooruitgang in de behandeling van paludisme,” aldus Dr Michel Queré, medisch coördinator van AZG in Tsjaad, wiens teams in 2006 bijna 80.000 zieken behandelden. “Kinderen bij voorbeeld nemen één enkele tablet per dag gedurende drie dagen, tegenover 4 gedurende 3 dagen voor de bestaande behandelingen. Vereenvoudiging vergemakkelijkt de opvolging van de behandeling en vermindert het risico op resistentie bij de zieken.”

De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) beveelt combinaties aan op basis van artemisinine voor de behandeling van paludisme. Maar deze levensreddende behandeling blijft weinig toegankelijk:in 2006 waren minder dan 80 miljoen behandelingen beschikbaar in de wereld, terwijl er jaarlijks tussen 400 en 500 miljoen gevallen worden geteld. In 2006 behandelde AZG 1,7 miljoen patiënten met artesunaat en amodiaquine die afzonderlijk werden ingenomen.
De toegang tot de afgeleiden van artemisinine wordt sterk beperkt door de prijs. De nieuwe combinatie met een vaste dosis ASAQ daarentegen kost minder dan 38 eurocent voor kinderen van minder dan 5 jaar en minder dan 77 eurocent voor adolescenten en volwassenen. Dat is bijna tweemaal minder dan de bestaande geneesmiddelen. Toch zal een verdere prijsdaling noodzakelijk blijven om het nieuwe geneesmiddel zo toegankelijk mogelijk te maken.

"ASAQ is het eerste product dat door DNDi en zijn partners wordt gelanceerd. Het toont het nut aan van een nieuwe benadering op het vlak van onderzoek en ontwikkeling, toegespitst op de behoeften van zieken in arme landen. Dat dit geneesmiddel door geen enkel patent beschermd is, maakt het tot een interessant model voor toekomstig onderzoek naar verwaarloosde ziekten”, zo legt Dokter Christophe Fournier uit, voorzitter van de internationale raad van AZG. “ASAQ zal immers geproduceerd kunnen worden door elke fabrikant, waardoor we meerdere productiebronnen zullen hebben en waardoor concurrentie kan ontstaan, wat de prijs verder zal doen dalen en de toegankelijkheid vergroten.”

Artsen Zonder Grenzen bereidt zich voor om dit nieuwe geneesmiddel te gebruiken ter vervanging van tabletten van artesunaat en amodiaquine die afzonderlijk worden toegediend in gebieden waar deze combinatie is aanbevolen en waar de doeltreffendheid hoog blijft. ASAQ is de tweede combinatie met vaste dosis op basis van artemisinine die op de markt gelanceerd wordt na die van artemether/lumefantrine, maar in de toekomst zullen wellicht nog meer combinaties ontwikkeld worden.

Drugs for Neglected Diseaseses (DNDi)

Initiatief voor genemiddelen tegen verwaarloosde ziekten
DNDi is een onafhankelijke onderzoeksorganisatie zonder winstoogmerk die in 2003 werd opgericht door AZG, het Institut Pasteur, de Oswaldo Cruz Foundation (Brazilië), de Indian Council for medical research, het Kenyan medical research institute en het Maleisische ministerie van Volksgezondheid.
ASAQ is het eerste door DNDi ontwikkelde geneesmiddel. DNDi heeft een portefeuille van 22 projecten en mikt op de ontwikkeling van nieuwe geneesmiddelen tegen verwaarloosde ziekten, waaronder paludisme, leishmaniose, Afrikaanse trypanosomiase en de ziekte van Chagas.