Tuberculose
Wat is tuberculose?
| Een stand van zaken
| Resistentie
| Behandeling
| TBC en aids
| Te weinig onderzoek en ontwikkeling
| AZG-projecten rond tuberculose
Wat is tuberculose?
Tuberculose of tbc is een bacterieziekte veroorzaakt door de Kochbacil (Mycobacterium tuberculosis). In haar bekendste vorm dringt de bacil de longen binnen; dit is longtuberculose. De belangrijkste symptomen zijn aanhoudend hoesten, ophoesten van slijm (fluimen), gewichtsverlies en koorts. De Kochbacil kan zich ook in andere organen dan de longen nestelen, en in dat geval spreken we van extrapulmonale tuberculose, b.v. bottuberculose of buiktuberculose.
Een derde van de wereldbevolking is besmet met de tbc-bacil, maar de meeste mensen die de bacterie bij zich dragen wordt nooit ziek. De infectie blijft bij hen latent zonder zich tot ziekte te ontwikkelen. In 5 tot 10% van de gevallen (bron: WGO) slaagt het organisme er evenwel niet in de bacterie onder controle te houden, zodat de infectie zich kan ontwikkelen tot ziekte, "actieve tbc" geheten. Seropositieve patiënten lopen, wanneer hun afweersysteem is aangetast, vijftig maal meer risico actieve tbc te ontwikkelen.
Tbc is een uiterst besmettelijke ziekte. Telkens wanneer een zieke persoon hoest of niest, stoot hij duizenden minuscule druppeltjes uit die de verantwoordelijke bacterie kunnen bevatten. Deze kleine deeltjes kunnen enkele uren in de lucht blijven hangen en in die tijd andere personen besmetten. Alleen wie longtuberculose heeft kan de infectie overdragen.
Als behandeling uitblijft, zal ongeveer de helft van de zieken binnen enkele jaren overlijden. Wie wél verpleegd wordt, is bovendien aangewezen op verouderde diagnosemethodes en geneesmiddelen en een zware en niet optimale behandeling. De problemen zijn nog groter voor patiënten die zowel besmet zijn met het aidsvirus als met tbc, of voor patiënten met vormen van tbc die een resistentie tegen de gebruikelijke geneesmiddelen hebben ontwikkeld.
Een stand van zaken
2 miljoen doden per jaar, 2 miljard dragers, jaarlijks 9 miljoen nieuwe gevallen en 1.200 besmette personen in België… Verontrustende cijfers voor een ziekte waarvan de meeste mensen denken dat ze uitgeroeid is. Vele patiënten lijden bovendien aan multiresistente tbc of MDR-tbc en het aantal gevallen van de ultraresistente vorm XDR-tbc neemt toe. Dit is een zorgwekkende evolutie, een noodsituatie. In januari 2007 bracht AZG meer dan honderd van de grootste tbc-specialisten rond de tafel voor een symposium in New York.
Rachel Cohen is AZG-landverantwoordelijke in Lesotho waar AZG verschillende tbc-projecten heeft. "We hebben niet alleen nieuwe geneesmiddelen nodig die gemakkelijker toe te dienen zijn, minder lang genomen moeten worden en minder bijwerkingen hebben, maar we hebben ook dringend behoefte aan doeltreffende diagnosemiddelen."
Het enige diagnose-instrument dat de ziekte kan opsporen, is ondertussen immers al 120 jaar oud: de microscoop. Nochtans is de analyse van fluimen of sputum bij tbc-patiënten in bijna 50% van de gevallen negatief. Bij aidspatiënten en kinderen is tbc bijna onmogelijk op te sporen, en dat terwijl één op de drie aidspatiënten ook lijdt aan tbc. De andere vormen van tbc, zoals bottuberculose, zijn niet opspoorbaar met een gewone microscoop. Kinderen die geen fluimen kunnen opgeven, sterven vaak voor ze de juiste diagnose hebben gekregen.
Resistentie
Een van de gevolgen van de hopeloos verouderde tbc-geneesmiddelen en de niet optimale toediening, is het ontstaan van resistentie. Gevreesd wordt dat het aantal gevallen van resistentie nog voortdurend zal toenemen. Elk jaar worden zo'n 450.000 gevallen van multiresistente tuberculose gedetecteerd, en de recente ontdekking van honderden gevallen van ultraresistente tbc maakt de situatie nog dringender.
Multiresistente tuberculose (MDR-TB) is een vorm van tbc die resistent is tegen minstens twee belangrijke moleculen die gebruikt worden in de eerstelijnsgeneesmiddelen. Patiënten met ultraresistente tuberculose (XDR-TB) zijn bovendien ook resistent tegen sommige moleculen die gebruikt worden in de tweedelijnszorg.
De hoofdoorzaken van resistente tuberculose zijn stopzetting of niet-correct gebruik van de behandeling. De behandeling van deze patiënten is bijzonder duur (tot 15.000 dollar per patiënt), en de zeer specifieke geneesmiddelen zijn meestal niet verkrijgbaar in de arme landen.
Bovendien is de behandeling uiterst toxisch, waardoor de patiënt over het algemeen meer dan zes maanden moet worden opgenomen in het ziekenhuis. In die periode krijgt hij één pijnlijke injectie per dag en moet hij twee keer per dag een handvol tabletten innemen. Ook de bijwerkingen zijn vaak gevaarlijk: nier- en leverfunctiestoornissen, ernstige anorexie en zware psychotische stoornissen, om er maar enkele te noemen. Slechts iets meer dan de helft van de patiënten die gestart zijn met een behandeling tegen MDR-TB, geneest ook.
De problematiek is nog zorgwekkender voor patiënten met XDR-TB. Deze bijna niet te behandelen vorm van tuberculose is echter niet nieuw. Wél nieuw - en bijzonder verontrustend - is dat ze onlangs voor het eerst is opgedoken in Zuid-Afrika, een land met een zeer hoge aidsprevalentie. En laat tbc nu net één van de belangrijkste doodsoorzaken bij aidspatiënten zijn.
Behandeling
De geneesmiddelen voor de behandeling van TBC zijn weliswaar betaalbaar en vrij doeltreffend bij correct gebruik, maar dateren van net na de Tweede Wereldoorlog en zijn dan ook niet langer aangepast aan een groot deel van de tbc-patiënten. Bovendien duurt de behandeling lang en hebben de geneesmiddelen vaak ernstige bijwerkingen.
Desondanks is de situatie beter dan enkele jaren geleden, hoewel er slechts traag vooruitgang wordt geboekt. Zeven nieuwe moleculen bevinden zich in een testfase. Zij zouden de duur van de behandeling kunnen verkorten, de multiresistentie bestrijden en niet in wisselwerking treden met antiretrovirale middelen. Helaas zullen we nog verschillende jaren moeten wachten voor de klinische tests afgerond zijn en de behandeling kan gebruikt worden.
De wereldgezondheidsorganisatie (WHO) ontwikkelde de DOT-strategie (Directly Observed Treatment): de patiënt moet zich elke dag tonen, ofwel in een gezondheidscentrum, ofwel binnen de eigen gemeenschap, om de geneesmiddelen in te nemen onder toezicht van een gezondheidswerker. Volgens AZG is die strategie echter onhaalbaar in de contexten waar ze werkt.
"Deze mensen leven in absolute armoede, moeten naar hun werk gaan en hun gezin onderhouden, terwijl hun kinderen school lopen. Elke dag naar zo'n gezondheidscentrum moeten, heeft rampzalige gevolgen voor hun sociaaleconomisch leven. Wij krijgen ziekteverlof als we ziek zijn, maar veel zieken in de ontwikkelingslanden hebben maar twee mogelijkheden: zich laten behandelen of hun gezin onderhouden", aldus Nathan Ford, medisch assistent-coördinator bij AZG in Thailand.
De patiënt moet geresponsabiliseerd worden en mag niet langer verplicht worden om elke dag naar een gezondheidscentrum te gaan voor zijn behandeling, zo vindt AZG. Dit model werd met succes toegepast in heel wat projecten, onder meer in Liberia en Kenia.
TBC en aids
Bijna één derde van de wereldbevolking is besmet met de mycobacterie, maar slechts een minderheid krijgt tbc, meestal bij een verzwakte afweer. Het aidsvirus vermindert net de afweer. Momenteel zijn ongeveer 12 miljoen mensen zowel besmet met tbc als met aids. Nog alarmerender is dat iemand met een verzwakte afweer vaker tbc krijgt buiten de longen, en dat die vorm niet opspoorbaar is met de huidige middelen.
"Onze grootste uitdaging is het stellen van de diagnose van tbc, want bij de meeste van onze patiënten is dat onmogelijk", zo verklaarde Rachel Cohen op het door AZG georganiseerde symposium in New York in januari 2007. "Dat betekent dat de meeste van onze seropositieve patiënten sterven aan tuberculose. Ze hebben vaak symptomen van tbc, maar hun sputumanalyses zijn negatief. De kwetsbaarste personen testen dus vaak negatief. AZG probeert nieuwe algoritmen te ontwikkelen waarmee de verpleegkundigen op het terrein tbc kunnen opsporen en behandelen, ook als de test negatief is. Het is echter moeilijk om over behandeling te praten, als we er niet eerst in slagen om de ziekte te diagnosticeren."
Geneesmiddelenresistentie maakt het probleem nog verontrustender. In KwaZulu Natal, een plattelandsdistrict in Zuid-Afrika, is na iets meer dan een jaar slechts één patiënt met XDR-TB nog in leven. Co-infectie met XDR-TB en het aidsvirus veroorzaakt een zeer agressieve vorm van tbc die in de meeste gevallen op korte termijn fataal is.
Dit fenomeen illustreert de tekortkomingen van de tbc-bestrijdingsprogramma's die gebaseerd zijn op verouderde diagnose- en behandelingsmiddelen.
Te weinig onderzoek en ontwikkeling
"Er wordt bijna elk jaar een nieuw middel tegen aids ontwikkeld, maar voor tuberculose is dat niet het geval, tot grote frustratie van tbc-bestrijders. Sommigen kraaiden te vroeg victorie toen er een tbc-geneesmiddel werd ontwikkeld en toen bleek dat de ziekte in de westerse landen zo goed als uitgeroeid was", aldus dr. Kenneth Castro, directeur van de afdeling tbc-bestrijding van het Center for Disease Control and Prevention.
Toch maakt tuberculose elk jaar bijna evenveel slachtoffers als het aidsvirus. Studies wijzen uit dat er op wereldvlak slechts 120 miljoen dollar wordt uitgetrokken voor tuberculose, terwijl alleen al de Verenigde Staten 300 miljoen dollar investeren in aidsonderzoek. AZG vraagt uiteraard niet om minder te investeren in aidsbestrijding, wel om meer middelen vrij te maken voor tbc.
"Farmaceutische bedrijven hebben te weinig belangstelling voor tuberculose. Ze hebben meer interesse voor ziekten die geld opbrengen. In andere domeinen wordt dan ook aanzienlijke vooruitgang geboekt, maar niet inzake tbc", vult dr. Tido von Schoen-Angerer aan, directeur van de AZG-campagne "Toegang tot basisgeneesmiddelen" en organisator van het symposium.
Het symposium benadrukte de dringende nood aan een mondiale beweging voor Onderzoek en Ontwikkeling inzake tbc. De deelnemers laakten ook het gebrek aan geld voor onderzoek naar nieuwe diagnose- en behandelingsmiddelen.
"De situatie kan pas echt verbeteren als er voldoende politieke wil ontstaat en er veel meer geld wordt uitgetrokken voor tbc-bestrijding. Dat vereist een radicale mentaliteitsverandering", vervolgt dr. von Schoen-Angerer.
Tbc is trouwens niet de enige verwaarloosde ziekte waarmee AZG op het terrein te maken krijgt. Ziekten als malaria, leishmaniasis en slaapziekte eisen elk jaar miljoenen mensenlevens. AZG eist dat farmaceutische bedrijven en regeringen oplossingen vinden om de nodige geneesmiddelen te ontwikkelen om deze "onrendabele" ziekten te overwinnen. En als we niet willen dat miljoenen tbc-slachtoffers gewoon in de statistieken terechtkomen, is er geen tijd meer te verliezen.
AZG-projecten rond tuberculose
AZG voert al sinds haar oprichting, nu al meer dan 30 jaar geleden, strijd tegen tbc. Op dit moment behandelen we zo’n 17.000 patiënten in 44 landen en 94 verschillende projecten, zowel in conflictgebieden als Somalië, vluchtelingenkampen in Tsjaad, gevangenissen in de Kaukasus als in primaire gezondheidscentra in Congo. In Zuid-Afrika heeft AZG een project lopen dat zowel tbc- als HIV/aidsbehandeling omvat. AZG test ook nieuwe diagnostische technieken uit op het terrein. Er bestaat reeds lang een test (een kweekcultuur, wat doeltreffender is dan de microscoop) om te weten te komen of iemand al dan niet ziek is, maar de resultaten daarvan laten meer dan een maand op zich wachten. AZG is bezig met tests van een diagnose-instrument op basis van een kweekcultuur dat veel sneller resultaten geeft.
