Artsen Zonder Grenzen

Introductie

Geestelijke gezondheid wordt gedefinieerd als: het sociale en psychische welzijn van een individu. Geestelijke gezondheid omvat dan ook een breed spectrum mentale en sociale problemen die zich uiten in een hele reeks symptomen, van stress tot ernstige psychiatrische aandoeningen (psychose, schizofrenie enz.) en ruimere psychosociale problemen (uitsluiting, alcoholisme enz.).

Daarom is geestelijke gezondheid een integraal onderdeel van de gezondheidszorg en moet ze worden beschouwd als een legitiem bestanddeel van de acties van AZG.

Oorzaken

De oorzaken van mentale gezondheidsproblemen en stoornissen vallen uiteen in twee grote groepen:

• Endogene: genetische stoornissen (syndroom van Down), degeneratieve aandoeningen (ziekte van Alzheimer, ziekte van Parkinson) of individuele factoren (persoonlijkheid, leeftijd, omgaan met verlies)
• Exogene: oorlogen, natuurrampen, uitsluiting/stigmatisering, vernietiging van het sociale of familiale weefsel, geweld, verkrachting enz.

AZG zal zich vooral concentreren op geestelijke gezondheidsproblemen met exogene oorzaken.

De operaties van Artsen Zonder Grenzen

Het is duidelijk dat geestelijke gezondheid tal van probleemgebieden omvat. AZG geeft evenwel prioriteit aan dié problemen die samenhangen met de specifieke contexten waarin ze werkt.

Conflict-en post-conflictsituaties

• Vluchtelingen en ontheemden
• Voedselnood
• Epidemieën
• Toegang tot basisgezondheidszorg voor slachtoffers van conflicten

De gevolgen van geweld voor individuen en bevolkingsgroepen zijn niet alleen lichamelijk.

Mensen die traumatische gebeurtenissen hebben meegemaakt, vertonen vaak een reeks symptomen (acute stressreacties, posttraumatische reacties, angst, depressie, …). Die worden als normaal beschouwd in het licht van wat ze hebben doorgemaakt. De aantasting van hun psychisch evenwicht heeft niet alleen gevolgen voor henzelf, maar ook voor hun familie en hun sociaal en beroepsleven.

In post-conflictsituaties moeten deze slachtoffers zien te overleven in benarde omstandigheden (ontheemding, vernietiging van de familiestructuur, armoede enz.), ook al zijn de rechtstreekse bedreigingen verdwenen. In een dergelijke context ontstaan vaak andere psychosociale problemen (geneesmiddelen- en alcoholmisbruik, geweld, mishandeling enz.).

Er moet bovendien bijzondere aandacht gaan naar de slachtoffers van seksueel geweld.

De activiteiten inzake geestelijke gezondheidszorg moeten zowel gericht zijn op de individuele begunstigden als op hun omgeving (familie en gemeenschap).

Voorbeelden

• In Rwanda werden na de genocide in 1994, naast de activiteiten ter ondersteuning van de gezondheidsdiensten, verschillende psychosociale programma's opgezet ten behoeve van opvang van onbegeleide kinderen
  en psychologische bijstand aan de bevolking in het algemeen via de opleiding van "traumabegeleiders"
  
  In een tweede fase ging de aandacht uit naar vrouwen die verkracht waren tijdens de genocide. Deze vrouwen waren maar al te vaak weduwe en seropositief. Dit laatste project, dat in samenwerking met lokale verenigingen werd opgezet, dient om vrouwelijke counselers op te leiden en in te kaderen met het oog op de animatie van gespreksgroepen en de verlening van psychologische bijstand aan deze vrouwen.

• In de archipel van de Molukken in Indonesië heeft AZG sinds 1999 een hulpprogramma voor personen die ontheemd zijn geraakt als gevolg van de conflicten. Dit project omvatte meerdere luiken: installatie van mobiele klinieken in de ontheemdenkampen, bevordering van hygiëne, water en sanitair, ondersteuning van ziekenhuizen, enz. Tijdens de medische consulten werden een groot aantal psychosomatische pathologieën herkend die samenhingen met de oorlog en met de stress die door de slechte levensomstandigheden werd veroorzaakt. Daarom werd ook een bestanddeel geestelijke gezondheidszorg aan het project toegevoegd: opleiding van het personeel van de mobiele klinieken voor de opsporing van posttraumatische stress et voor de doorverwijzing naar bestaande hulpdiensten, opzet van psychosociale activiteiten in de kampen om de persoonlijke en communautaire capaciteiten van de ontheemde personen te stimuleren.

• In Burundi, in de provincie Karusi, beheert AZG al jaren een Therapeutisch Voedingscentrum waar zwaar ondervoede kinderen worden verpleegd. Een van de doelstellingen van het centrum is om een reeks psychosociale activiteiten te organiseren voor het ondersteunen van moeders bij de begeleiding van hun kind(eren), het stimuleren van kinderen tijdens hun herstel, het verbeteren van de band tussen zorgverleners en patiënten en het bieden van emotionele ondersteuning aan het medisch personeel dat dag in dag uit met lijdende en stervende kinderen te maken krijgt.  

Epidemieën en endemieën

Geestelijke gezondheidsaspecten integreren in sommige bestrijdingsstrategieën, zal de medische aanpak versterken.

• Ondervoeding: het herstel van een ernstig ondervoed kind wordt beïnvloed door nog andere factoren dan medische zorg en voeding. Psychosociale factoren spelen daarbij een belangrijke rol.
• de kwaliteit van de relatie met zijn/haar moeder, want zij is de belangrijkste persoon voor haar kind, dat haar vertrouwt en op haar steunt. Als er iets schort aan die relatie en het kind niet genoeg aandacht krijgt, zal het zich verloren en aan zijn lot overgelaten voelen, en misschien zijn levensdrang verliezen.
  Vandaar het belang van een warme band tussen het medisch personeel, de kinderen en hun moeder.
  Baby's hebben zowel voedsel als affectie nodig om te groeien!

•  respect hebben voor/voldoen aan de ontwikkelingsbehoeften van het kind (voedsel, affectie, stimulering, leren, spelen, socialisering, …), en ervoor zorgen dat het actief en coöperatief blijft.
  
  Vandaar dat het zo belangrijk is om psychosociale activiteiten te organiseren om moeders te ondersteunen bij de begeleiding van hun kind(eren), kinderen te stimuleren tijdens hun herstel, de band tussen zorgverleners en patiënten te verbeteren en emotionele ondersteuning te bieden aan het medisch personeel, dat dag in dag uit te maken krijgt met lijdende en stervende kinderen. 

• Aids: De psychologische begeleiding van HIV-/aidspatiënten moet op verschillende niveaus geïntegreerd worden in onze projecten: counseling voor en na de test, counseling inzake therapietrouw, opvolging van de behandeling, thuisbezoeken, "peer support"-groepen, …

•  Tbc: de nieuwe zelfbehandelingsstrategie vereist meer participatie en verantwoordelijkheid van de patiënt zelf bij/voor zijn behandeling en het welslagen ervan. Therapietrouw is daarbij essentieel. Ook de psychologische aspecten van hoe de patiënt op zijn ziekte reageert en de psychosociale barrières moeten worden aangepakt.
  
  
• Hemorragische koorts (Ebola, Marburg…)
  Bij dergelijke besmettelijke ziekten moeten - gezien de overlijdenskansen en de isolatieprocedure - de patiënten, hun familie, de gemeenschap en het personeel psychologische begeleiding krijgen in combinatie met een goede IEC-strategie.

Voorbeeld

In Vietnam werkte een psychologe tijdens de SARS-epidemie (atypische longontsteking) samen met het medische team van het ziekenhuis waar AZG actief was. Zij bood psychologische ondersteuning aan de patiënten, de families en het personeel die zwaar gebukt gingen onder de isolatieprocedure en de vaart waarmee de ziekte om zich heen greep.

Toegang tot gezondheidszorg

Of het nu gaat om straatbewoners, migranten of asielzoekers, er is nood aan een medische en psychosociale aanpak om op een aangepaste manier te voldoen aan hun noden. Hun problematiek kent immers verschillende factoren: lichamelijke en geestelijke gezondheid, verschillende vormen van uitsluiting (sociaal, economisch, materieel, juridisch, onderwijs, …).

Naast de medische en psychosociale ondersteuning die we rechtstreeks kunnen bieden, is netwerken met andere actoren en lobbyen bij de overheid essentieel om duurzame toegang tot gezondheidszorg te waarborgen en om hun noden op een bredere manier en op langere termijn te lenigen.

Voorbeelden

• In Burkina Faso ontwikkelt AZG al enkele jaren een project voor de toegang van de straatkinderen van Ouagadougou tot medische en psychosociale gezondheidszorg, met het oog op hun integratie in de Burkinese samenleving.
• In Moskou heeft AZG, na eerst een centrum voor medische en psychosociale gezondheidszorg voor daklozen te hebben opgericht en de autoriteiten voor deze problematiek te hebben gesensibiliseerd, een nieuw psychosociaal project gelanceerd om straatjongeren toegang tot gezondheidszorg te verschaffen en hen te resocialiseren.
• In Peru, in de sloppen van Lima, buigt een proefproject zich over de problemen van het geweld binnen het gezin, middels communautaire acties om de bevolking te stimuleren en de kinderen sterker te maken. Een soortgelijk project zag het licht in Brazilië, in een favela die volledig door het drugsgeweld werd verteerd.
• In België, in Brussel en Antwerpen, verzorgen de "Belgische projecten" medische en psychosociale consulten voor illegalen en daklozen.

Natuurrampen

Natuurrampen worden beschouwd als mogelijk traumatiserende gebeurtenissen voor de getroffen bevolking, omdat ze:

• onvoorspelbaar (en dus onbeheersbaar) zijn en zich plots voordoen
• hevige angst, afkeer en machteloosheid veroorzaken
• mensen confronteren met beelden van zware vernieling en chaos
• mensen confronteren met beelden van gewonden en lijken
• mensen confronteren met hun eigen dood
• mensen hun opvattingen, waarden en geloof plots in vraag doen stellen.

Door van bij het begin psychologische ondersteuning te integreren in medische en logistieke hulpacties, is een totaalaanpak van de problematiek van de bevolking mogelijk. Het aanbieden van een "pakket" met praktische, lichamelijke, mentale, sociale en spirituele ondersteuning zal actief bijdragen tot het herstelproces.

Voorbeelden

 Na de aardbeving die in 2001 het zuiden van Peru trof, heeft AZG twee maanden lang noodhulp verstrekt aan de bevolking in nood (verdeling van dekens en tenten, herstel van watertoevoersystemen, verdeling van geneesmiddelen en uitrustingen aan de gezondheidsstructuren). Het programma omvatte een omvangrijk psychosociaal luik: informatie over de psychologische consequenties van een traumatisme in gezondheidscentra, scholen en opvangplaatsen, vorming van gespreksgroepen, individuele bijstand, socio-educatieve activiteiten voor kinderen, solidariteitsacties tussen de volwassenen in de opvangplaatsen en doorverwijzing naar de psychologen in ziekenhuizen.

Aanpak van Artsen Zonder Grenzen

Het huidige beleid van het Operationeel Centrum Brussel bepaalt dat: geestelijke gezondheid eindelijk en terecht erkend wordt als essentieel onderdeel van basisgezondheidszorg en een haalbare/realistische optie vormt voor AZG. Naast haar "verticale" psychosociale projecten wil AZG de systematische integratie van geestelijke gezondheidszorg promoten in haar projecten, afhankelijk van de behoeften en de haalbaarheid.

AZG is ondertussen geëvolueerd van een aanvankelijk beperkte visie op atypische psychosociale projecten zonder link met traditionele humanitaire medische zorg naar een geïntegreerde aanpak van medische interventies. Die omvat multidisciplinaire componenten, zoals toegang tot geneesmiddelen en gezondheidszorg, vrouwengezondheid, water en sanitair, en geestelijke gezondheid.

Een geïntegreerde aanpak van gezondheid, die rekening houdt met zowel lichamelijke als geestelijke aspecten, verhoogt de doelmatigheid van de behandelingen: lichamelijke, sociale en psychische interventies behoren dan ook complementair te zijn.De belangrijkste manier om psychologisch leed te identificeren is de medische consultatie. Derhalve is het erg belangrijk om over medisch en paramedisch personeel te beschikken dat oog heeft voor mentale gezondheidsproblemen en dat in staat is deze problemen op te sporen, te luisteren en een eerste psychologische ondersteuning en oriëntatie te bieden aan patiënten in psychologische moeilijkheden.

Een psychosociale interventie heeft ten doel de persoon en diens familie en gemeenschap zodanig te stimuleren dat hij weer in staat is beslissingen te nemen en handelingen te verrichten.

Om helemaal volledig te zijn, dient een mentale gezondheidsinterventie op drie verschillende maar complementaire pijlers te steunen: medische verzorging, psychologische ondersteuning en mobilisatie van de gemeenschap. Zie grafiek op volgende pagina.