Internationale Malariadag
24/04/2007
Malaria: leven met een sluipmoordenaar
“Tijdens het droge seizoen zijn er niet zo veel malariagevallen, maar in het regenseizoen stel ik tot 50 gevallen per dag vast. Het regenseizoen is nu net begonnen, dus zullen er ongetwijfeld heel wat malariapatiënten op consult komen."
Robert Aniku (25), ziekenhuismedewerker AZG, Oeganda
Malaria kost elk jaar wereldwijd meer dan één miljoen mensen het leven, maar treft vooral Afrikaanse kinderen: ze vormen 75 % van alle dodelijke slachtoffers. Om de dertig seconden sterft er een kind aan de ziekte. Ook moeders lopen een hoog risico: in endemische gebieden veroorzaakt malaria rechtstreeks of onrechtstreeks 30 % van de moedersterfte.
Al die sterfgevallen zijn echter te vermijden, want malaria is grotendeels een voorkombare, opspoorbare en behandelbare ziekte.
AZG behandelt elk jaar meer dan twee miljoen malariapatiënten overal ter wereld. In nagenoeg al onze projecten in tropische gebieden worden we geconfronteerd met malaria, of het programma nu gericht is op HIV, basisgezondheidszorg of reproductieve gezondheid.
Wat is malaria?
“Ik heb slechts één keer malaria gehad, in 2003. Ik was doodziek. Rond middernacht kreeg ik plots koorts, en tegen de ochtend kon ik niet meer lopen. Er waren hier toen geen artsen, alleen enkele vrijwilligers. Mijn broer zette me achteraan op zijn fiets en bracht me meteen naar het ziekenhuis, een tocht van zo'n 30 mijl. We deden er acht uur over, en onderweg dronk ik vijf liter water. Toen we aankwamen, gaf de dokter me een inspuiting. Ik urineerde veel en had een probleem met mijn ruggenmerg. Vervolgens viel ik bewusteloos."
Martine Okeny, 40, Oeganda
De dodelijke malariaparasiet – plasmodium falciparum – dringt het lichaam binnen na een steek door een besmette Anopheles-mug. De malariasymptomen verschijnen 9 tot 14 dagen na de steek, hoewel dat afhangt van de plasmodiumsoort in kwestie.
De typische verschijnselen zijn: koorts, hoofdpijn, braken en andere griepachtige symptomen. Malaria is een belangrijke oorzaak van ziekte en school- en werkverzuim. In ernstige gevallen kunnen kinderen stuipen krijgen, zware bloedarmoede en – als ze het overleven – blijvende neurologische letsels, zoals blindheid of spraakstoornissen, met groei- en leerproblemen tot gevolg. Ook zwangere vrouwen zijn bijzonder kwetsbaar.
Als er geen doeltreffende geneesmiddelen beschikbaar zijn tegen de parasiet, kan de infectie zich snel uitbreiden en levensbedreigend worden.
Malaria is behandelbaar: ACT's
“Toen ik nog niet voor AZG werkte, gebruikte ik chloroquine en Fansidar (SP) om malaria te behandelen. Ongeveer vijf op de tien patiënten reageerden echter niet op die geneesmiddelen en kwamen terug. Ik gaf hen dan kinine, in ernstige gevallen via intraveneuze toediening. Nu ik voor AZG werk, krijg ik vaak patiënten op consult die chloroquine en Fansidar hebben genomen. Ze komen naar de AZG-kliniek omdat ze geen verbetering vaststellen met die geneesmiddelen. Hier gebruiken we Coartem, een ACT. Het is een goed geneesmiddel zonder veel bijwerkingen, maar het is wel erg duur."
Robert Aniku (25), ziekenhuismedewerker AZG, Oeganda
Er bestaat geen twijfel over de beste malariabehandeling in Afrika vandaag. Oudere geneesmiddelen zoals chloroquine of sulfadoxine-pyrimethamine (SP, beter bekend als Fansidar®) zijn in toenemende mate ondoeltreffend geworden als monotherapie, omdat de malariaparasiet hier resistent tegen is geworden. Vandaag bestaan er nieuwere combinatiebehandelingen op basis van artemisininederivaten, zoals artesunaat, die een grote vooruitgang betekenen.
De voordelen van deze artemisinine-combinatietherapieën (ACT's) zijn goed bekend en zijn ruimschoots wetenschappelijk bewezen: lage toxiciteit, weinig bijwerkingen, gebruiksvriendelijk en snelwerkend.
ACT's zijn ook officieel goedgekeurd als eerstelijnsbehandeling. Zo riep de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) ze in 2001 uit tot voorkeurgeneesmiddel tegen malaria. In 2004 kondigde het Mondiaal Fonds aan dat het niet langer malariageneesmiddelen zou financieren waarvan vaststond dat ze niet werkten. Vandaag hebben 41 van de 54 Afrikaanse landen hun behandelingsprotocol officieel veranderd en als eerstelijnsgeneesmiddel gekozen voor artemisinine-combinatietherapieën.
AZG gebruikt ACT in al haar programma's en pleit al voor hun gebruik sinds 2001. Bovendien is uit tal van Afrikaanse studies gebleken dat de oudere geneesmiddelen bijzonder resistent zijn.
Malaria is opspoorbaar: snelle diagnosetests
“De meeste mensen die naar de kliniek komen, hebben malaria. We stellen altijd een klinische diagnose: als ze koorts of koude rillingen hebben, weinig eetlust hebben of moeten braken, gaat het wellicht om malaria. Bloedtests doen we niet. We zijn net klaar met de bouw van een laboratorium, maar hebben momenteel geen laboratoriumassistent. Wat de Paracheck-tests betreft: ik heb ze wel gezien in de AZG-kliniek, maar hier gebruiken we ze niet. Het ministerie van Volksgezondheid vindt ze te duur."
Irene, verpleegster bij het ministerie van Volksgezondheid, Oeganda
Er zijn ook snelle en nauwkeurige diagnosetests beschikbaar. Ze zijn essentieel om ervoor te zorgen dat alleen diegenen die een behandeling nodig hebben, geneesmiddelen voorgeschreven krijgen. Geen diagnose-instrumenten gebruiken, komt immers neer op nattevingerwerk.
Vandaag zijn sommige van die instrumenten, waaronder bloedpriktests zoals Paracheck®, aangepast voor gebruik in afgelegen gebieden. Ze zijn immers vrij bestendig, gebruiksvriendelijk, gemakkelijk te interpreteren, werken snel en vereisen niet veel training en evenmin zware uitrusting of laboratoriumwerk.
AZG werkt bij al haar malariaprogramma's uitsluitend op basis van bevestigde diagnoses, via snelle tests of microscopisch laboratoriumonderzoek. Dat is in heel wat plaatsen echter niet het geval.
Malaria is te voorkomen
Ondanks enkele hoopgevende ontwikkelingen zal het nog jaren duren voor er een doeltreffend vaccin op de markt komt. Er zijn echter andere manieren om deze sluipmoordenaar te lijf te gaan. Gebruik van met insecticiden behandelde bednetten kan mensenlevens redden. Insecticiden kunnen ook gebruikt worden als spray voor in huis.
Helaas sterven er nog altijd heel wat kinderen aan malaria, vooral in Afrika, omdat ze niet onder zulke netten slapen, voornamelijk omdat die te duur zijn. Uit de meest recente gegevens over het huishoudelijk gebruik van die netten blijkt dat het gemiddelde gebruikspercentage in Afrika slechts ongeveer 5 % bedraagt. Toch boeken sommige Afrikaanse landen echt succes in hun inspanningen om het gebruik ervan te bevorderen.
Malaria is hardnekkig
“Ik bracht mijn dochtertje naar hier omdat ze zich niet goed voelt. Ze heeft diarree en hoge koorts. Toen we hier aankwamen, hebben ze haar gewogen, haar temperatuur genomen en een bloedtest uitgevoerd. Het verdict luidde: malaria. Ik heb verschillende tabletten voor haar gekregen en ben heel gelukkig, want mijn baby zal genezen."
Betty Acayo (30) en haar dochtertje Atimango Fioner Acayo (17 maanden), Oeganda
In 1998 kwam er een mondiaal partnerschap tot stand om de ziekte te bestrijden. Het zogenaamde RBM-initiatief ("Roll Back Malaria": malaria terugdringen) van onder meer de WHO, UNICEF en de Wereldbank verbond zich er in 2000 toe om het aantal malariadoden vóór 2010 te halveren.
We zitten echter nog mijlenver af van dat streefcijfer.
Integendeel: de situatie verslechtert. Negen jaar na de oprichting van RBM is het tij nog altijd niet gekeerd en deze gevaarlijke doder nog niet bedwongen. Het is moeilijk om een duidelijk globaal beeld te krijgen van de resultaten van ACT-therapie. Toch blijkt uit de explosief toenemende resistentie tegen de bestaande behandelingen dat de ziekte zich onverminderd blijft verspreiden.
De resultaten van deze radicaal verbeterde malariadiagnose en -behandeling zijn op de meeste plaatsen echter nog niet voelbaar. Op veel plaatsen waar AZG werkt, zijn er nauwelijks ACT's beschikbaar buiten onze eigen projecten. En dat terwijl de mondiale behoefte aan ACT's geraamd wordt op 300 tot 500 miljoen behandelingskuren. Vorig jaar werden er echter wereldwijd geneesmiddelen gekocht voor minder dan 90 miljoen behandelingen.
Ook de diagnose stelt problemen: vandaag is een diagnose op basis van de klinische symptomen alleen, en niet op basis van microscopische of snelle tests, op heel wat plaatsen nog altijd de norm. Dat betekent dat er vaak foute diagnoses worden gesteld en dat sommigen patiënten antimalariamiddelen krijgen, ook al zijn ze niet besmet. Uit een AZG-studie in Zuid-Soedan is gebleken dat mogelijk zeven op de tien gevallen ten onrechte als malaria zijn gediagnosticeerd. Als die patiënten onnodig antimalariamiddelen krijgen, worden de echte oorzaken van hun koorts niet aangepakt. Vandaar dat AZG absoluut wilde waarborgen dat, van de meer dan twee miljoen patiënten die in 2003 behandeld werden voor malaria, iedereen eerst de juiste diagnose kreeg.
Ondanks die bemoedigende ontwikkelingen zijn de malariastatistieken nog altijd om hopeloos van te worden. AZG onderzoekt momenteel hoe dat komt, want ondanks de doeltreffende behandelingen sterven er nog altijd miljoenen mensen nodeloos aan deze geneesbare ziekte.