Artsen Zonder Grenzen

Mazelen: vaccineren blijft nodig

© Spencer Platt/Getty Images

Mazelen wordt bij ons vaak beschouwd als een onschuldige kinderziekte. En dat klopt ook voor de overgrote meerderheid van de kinderen in onze landen, die niet aan ondervoeding lijden. In sommige landen, waar de kinderen verzwakt zijn door het gebrek aan voeding of door de slechte kwaliteit ervan, kent mazelen nog te vaak een dodelijke afloop.

Vaccinatie is de beste verdediging tegen mazelen. De resultaten zijn spectaculair. Dankzij de talrijke vaccinatiecampagnes die sinds 2000 worden gevoerd, is het aantal sterfgevallen met bijna 70% gedaald. Maar toch zijn het er nog 250.000 per jaar! 250.000 kinderen die sterven omdat ze geen vaccin van amper 0,23 euro hebben gekregen.

In dit dossier vindt u onder meer de verhalen van drie recente vaccinatiecampagnes in Niger, Tsjaad en Congo, waarbij telkens grote groepen kinderen zijn ingeënt. Verder ook links naar fotoreportages,  geluidsfragmenten, nieuwsberichten en persoonlijke ervaringen van AZG-medewerkers op het terrein.

Via al dit materiaal willen we verduidelijken hoe deze massale vaccinatiecampagnes praktisch worden georganiseerd en waarom ze van levensbelang zijn voor miljoenen kinderen.

Niger: 700.000 kinderen gevaccineerd

© Nico Heijenberg / MSF

Enkel een vaccinatie biedt bescherming tegen mazelen. Om een epidemie van deze ziekte te stoppen, vaccineerde AZG onlangs ongeveer 700.000 Nigerese kinderen tussen zes maanden en 15 jaar. Gedurende zeven weken hebben de medische teams een massavaccinatie uitgevoerd en tegelijk de kinderen behandeld die besmet waren met mazelen. 

Sinds begin dit jaar kregen de gezondheidsautoriteiten meldingen van 1900 gevallen van mazelen. Nochtans waren er preventieve maatregelen genomen. De kinderen tussen 9 maanden tot vijf jaar zijn begin dit jaar massaal gevaccineerd. Ondanks deze nationale campagne, sloeg mazelen toe in het zuiden van het land. AZG startte daarom een interventie in de regio's Zinder en Maradi, langs de grens met Nigeria. Anderhalve maand later was de epidemie onder controle en was 91% van de kinderen tussen zes maanden en 15 jaar ingeënt.

Geen efficiënte behandeling

«We denken vaak dat de ziekte niet meer voorkomt. Nochtans is mazelen, met 250.000 doden per jaar, een belangrijke doodsoorzaak bij kinderen. Deze cijfers zijn eens te meer schokkend omdat er al dertig jaar een doeltreffend en goedkoop vaccin bestaat (minder dan 30 eurocent), » zegt Gérard Bedock, AZG-landverantwoordelijke in Niger.

Het meest doeltreffende middel om mazelenepidemies te voorkomen is een zo hoog mogelijke vaccinatiedekking bij de bevolking. Tot op de dag van vandaag bestaat er geen behandeling tegen het mazelenvirus. Enkel de symptomen (zoals koorts) kunnen worden verlicht.

Deze niet-verplichte vaccinatie is noodzakelijk om het risico op een massale besmetting te voorkomen. In het algemeen wordt door epidemiologen aangenomen dat een vaccinatiepercentage van 85% of lager niet volstaat. Bovendien is de ziekte erg gevaarlijk voor reeds verzwakte ondervoede kinderen. Bij een epidemie kan een kind op vier sterven. In Niger heerst een moeilijke voedingssiutatie en de kinderen jonger dan vijf jaar zijn de eerste slachtoffers van ondervoeding.

De kinderen van jonger dan 15 vaccineren

De Nigerese regering voerde in januari 2008 een uitgebreide vaccinatiecampgne uit bij de kinderen van jonger dan 5 jaar. Sinds begin dit jaar werden in de regio's Zinder en Maradi echter 1893 gevallen van mazelen gemeld. Onder hen veel kinderen tussen 5 en 15 jaar. Door ook de oudere kinderen te vaccineren, blijft de besmettingsgraad veel lager. Studies van AZG en Epicentre tonen aan dat de uitbreiding tot 15 jaar een veel grotere impact heeft; de vaccinatiedekking binnen de doelgroep bedroeg na de campagne 91%. Een eventuele tweede dosis zou hun bescherming tegen mazelen nog vergroten. Daarom besloot AZG om gedurende zeven weken een noodhulpinterventie op te zetten in Niger.

Twee luiken van de vaccinatiestrategie

De regio's Zinder en Maradi zijn onderverdeeld in verschillende gezondheidsdistricten die op hun beurt bestaan uit een stedelijk en een zeer landelijk voorstedelijk gebied. Deze twee contexten zijn zowel geografisch als demografisch gezien erg verschillend en vragen een andere vaccinatiestrategie: enerzijds een massavaccinatie in de steden om de overdracht van het virus zoveel mogelijk te vermijden, en anders een meer mobiele interventie in elk dorp.

Sinds het begin van de interventie werden 177 gevallen behandeld door AZG. Elke dag worden een tiental nieuwe patiënten ontdekt, waarvan er drie geïsoleerd moesten worden. Begin mei waren in het gezondheidscentrum nog 18 kinderen opgenomen. Nadien werden veertien dagen geen nieuwe gevallen meer gemeld en was de vaccinatiecampagne afgelopen.

Tsjaad: Vaccinatiecampagne langs de grens

© Dieter Telemans

In Adré, een klein Tsjadisch dorpje in de schroeiende hitte, langs de grens met Soedan en ter hoogte van Al Geneina, voltooide AZG op 16 mei een vaccinatiecampagne tegen mazelen. De doelgroep: alle kinderen jonger dan 15 jaar.

De medewerking van de plaatselijke autoriteiten was erg belangrijk tijdens deze interventie. Het onveiligheidsgevoel neemt immers toe langs de grens van het Soedanese Darfur en het oosten van Tsjaad. Iedereen wacht vol ongeduld op het regenseizoen, synoniem voor een rustperiode in de acties van de gewapende groepen.

De eerste gevallen van mazelen in Adré doken op in de tweede week van april, in een wijk aan de rand van de stad waar ontheemden wonen. In deze zwaar gemilitariseerde grensstad – een op tien mensen is een militair – zijn de voorbije drie jaar veel ontheemden toegestroomd, op zoek naar bescherming. Ze behoren tot de verschillende bevolkingsgroepen die aanwezig zijn in deze regio van Ouaddaï: de Massalieten, de Tamas en de Arabieren.

Mazelen kan fataal zijn voor verwakte patiënten

Tijdens de eerste week werden zeven jonge zieke kinderen opgenomen in het gezondheidscentrum dat ondersteund wordt door AZG. De week erop weer drie, vervolgens vijf en dan opnieuw zeven. Gezien het gevaar van de verspreiding van deze zeer besmettelijke ziekte voor kinderen en adolescenten, werd samen met de plaatselijke gezondheidsautoriteiten besloten om alle kinderen van de stad in te enten. Mazelen kan fataal zijn voor patiënten die verzwakt zijn of lijden aan andere ziektes, en kan ernstige complicaties veroorzaken bij kinderen of jongvolwassenen die kwetsbaar of ondervoed zijn, zoals hersenontsteking.

Daarnaast werd ook besloten over te gaan tot een vaccinatiecampagne, omdat de vaccinatiedekking in Adré erg laag ligt. De middelen om het vaccinatieprogramma uit te breiden -2 vaccinators en een motorfiets voor een bevolking van 52.000 inwoners- volstonden niet om een correcte vaccinatiedekking te bekomen. Het ging om meer dan 23.000 kinderen van zes maanden tot 15 jaar.

Enorme logistieke uitdaging

Gezien de onveiligheid momenteel in het oosten van Tsjaad, het geografische isolement en de extreme temperaturen (overdag zelden lager dan 43°C), betekent een noodvaccinatie een grote logistieke en organisatorische uitdaging waar de plaatselijke autoriteiten aan moeten deelnemen. Zodra de vaccins en het vaccinatiemateriaal veilig per luchtbrug vanuit de opslagplaats van AZG in Bordeaux waren overgebracht, kon het vaccineren beginnen. Op twee dagen werden in 12 scholen in de stad 6000 kinderen ingeënt.

Er waren zes dagen nodig om de 17.000 kinderen en jongeren in de andere wijken te vaccineren. De teams werkten op vier verschillende plaatsen. Ondanks de beperkte bewegingen door de avondklok en de onveiligheid rond de stad door banditisme, bereikten de honderdtal plaatselijk gerekruteerde medewerkers van de vaccinatie – vaccinatoren, logistieke medewerkers, chauffeurs en promotoren – het doel van de campagne op 16 mei.Deze campagne op de grens van Tsjaad met Soedan, werd gerealiseerd met een budget van 20.000 euro, waarvan een vierde gebruikt voor de salarissen van de plaatselijke medewerkers, luchtvaartkosten niet inbegrepen. Op een moment dat andere oorlogsplagen de reeds verzwakte bevolking treffen, betekent deze vaccinatie niet alleen een bescherming van de bevolking, maar toont ze ook aan de mensen dat ze niet worden vergeten.

DR Congo: Vaccinatie in een geïsoleerde regio

© Serge Pfister/MSF

Op 16 mei startte het AZG-urgentieteam in Congo (de PUC, Pool d'Urgence Congo) met een mazelenvaccinatie in het centrum van de province Orientale. De zone ligt erg afgelegen, op 80 km van de provinciehoofdstad Kisangani.

Er woedt al enkele weken een mazelenepidemie in dit gezondheidsdistrict, Tshopo genaamd, meerbepaald in Makutano. Mazelen is zeer besmettelijk, en dodelijk bij kinderen jonger dan vijf jaar. “Er is nu een team van de PUC vertrokken om de situatie te evalueren, daarom beschikken we nog over onvoldoende gegevens,” verklaart Bertrand Perrochet, verantwoordelijke van de PUC. “We weten dat er mazelen woedt in het gebied, en dat slechts 15% van de kinderen is ingeënt tegen mazelen.”

Deze lage vaccinatiedekking is een gevolg van de enorme problemen om dit gebied te bereiken. De meeste dorpen liggen midden in het woud en zijn enkel te voet bereikbaar. “De gevolgen van dit isolement voor de toegang tot gezondheidszorg zijn bijzonder ernstig,” gaat Bertrand Perrochet verder. “Daarom hebben we besloten om de nodige logistieke middelen in te zetten om alle kinderen tussen zes maanden en 15 jaar die in Makutano wonen te vaccineren.”

Drie PUC-teams – bestaande uit medisch personeel, logistieke medewerkers en dragers voor het materiaal – doorkruisen het woud en gaan van dorp tot dorp om de kinderen te vaccineren. Kinderen die besmet zijn met mazelen worden gratis verzorgd door een arts van het Congolose Urgentieteam.

Het is niet eenvoudig in te schatten hoeveel kinderen tot de doelgroep van deze vaccinatiecampagne horen, ook dat is een gevolg van het isolement van dit gebied. “We kregen een totaal cijfer door van 2300 te vaccineren kinderen,” verduidelijkt Bertrand Perrochet. “Maar na een week zijn er al meer dan 1800 kinderen gevaccineerd, terwijl we nog niet in de helft van de geplande dorpen zijn langsgeweest. Er bestaan geen officiële gegevens over dit gebied.”   

De grootste uitdaging van deze vaccinatiecampagne was het logistieke aspect. Sommige dorpen bevinden zich op verschillende dagen stappen in het bos. Naast kisten met medisch materiaal, water en kampeermateriaal voor de teams, moesten ook vaccins worden getransporteerd, die permanent koud moesten worden gehouden in koelboxen. Het transport gebeurde door mensen die plaatselijk gerekruteerd worden door onze teams. Ze trokken te voet door het woud, van dorp tot dorp, over bruggen en rivieren. Kortom, ze moeten heel wat obstakels overwinnen om deze mensen te bereiken, die haast geen toegang hebben tot medische zorg.

De eerste fase van deze vaccinatiecampagne is nu voltooid. De volledige noordelijke zone van Makutano werd bezocht door onze teams. Alle kinderen van zes maanden tot 15 jaar werden ingeënt. De tweede fase kan nu van start gaan, om ervoor te zorgen dat de kinderen van dit gebied zo snel mogelijk correct zijn ingeënt. Dit gebied waar de bevolking, zoals in zoveel andere gebieden in de DRC, haast geen toegang tot gezondheidszorg heeft, en waar “banale” ziekten, zoals mazelen, elke dag doden maken.